Kunsten å fotografere grupper

Er det noko vi likar å ta bileta av, så er det grupper! Berre tenk på bursdagar, konfirmasjonar, bryllaup, kongressar, sosiale samankomstar etc... Men vert det eigentleg så bra? Kvifor ser folk i alle retningar? Kvifor skal det vere så vanskeleg å ta bilete av mange samtidig?

Lang, lang rekke...NEI
Om du har 20 stk i ei gruppe, er det ein heller dårleg idè å stille alle på ei lang rekke. Du får riktignok truleg alle med på biletet om du går langt nok unna. Men du sløsar mykje med plassen, og det vert vanskeleg å sjå kven som er med på biletet. Og ikkje minst; bilete vert ganske så stygt!
Tenk heller på at du har eit utsnitt i 4:3 format (kompaktkamera) eller 3:2 format (spegelrefleks) som skal fyllast ut. Du må dermed stille folk i fleire rekker, gjerne minst tre rekker.

Klassisk vs moderne
Det klassiske gruppebiletet er kjenneteikna ved rektangulært oppsett, sortert på kjønn og farge på kleder, nøytrale ansiktsutrykk, lik plassering av føter og hender.
Biletet vert fint, offisielt, ryddig, strukturert...men litt kjedeleg i nokon situasjonar.
Då er det er lov å tenke litt moderne, ved å sørge for at alle ansikta i allefall er med, og deretter sortere armar og bein slik at folk ser nokonlunde naturlege ut. Prøv gjerne litt henslengt oppsett, der folk støttar seg på skuldrane til kvarandre, ser avslappa ut, og der det går an å sjå at vi har ei gruppe med personar som er trygge på kvarandre.
Vel stil etter kva type gruppe du skal fotografere. Sjølvsagt passar ikkje alle stilar i alle situasjonar.

Begynn heilt nederst
Eit klassisk trekk er å fotografere personar i ei trapp. Det er naturlegvis ganske logisk, sidan vi då får stabla personane i høgda på ein enkel måte. Men mange gjer ein stor feil her. Feilen skuldast ofte at personane stiller seg opp sjølv. Og då vil INGEN stå heilt framme, noko som medfører at folk ofte vert ståande veldig høgt oppe i trappa.
Ta kommandoen, dirigèr folk dit du vil ha dei, og start å plassere personane heilt nederst i trappa; ja faktisk heilt nede på bakkeplan. Kvifor? Det forstår du snart.

Kom deg opp
Har du lagt merke til at dei som skal fotografer ofte automatisk hukar seg litt saman (og ned)? Gjerne med ein fot litt fram i skikkeleg stilreint telemarknedslag? Det som skjer då, er at kameraet kjem lavare ned. Vondt vert då verre.
Kom deg opp! Du har sikkert lagt merke til at røynde fotografar står på ein krakk, stol eller stige. Det er ikkje utan grunn! Det viktigaste med eit gruppebilete er at alle personane sitt ansikt er med på biletet, og at dei er skarpe.
Då treng du:

• fri sikt til alle ansikt
• tilnærma lik fokusavstand til alle ansikt

Tenk på tverrsnittet på gruppa. Den er ofte ein rettvinkla trekant, der den lengste sida (hypotenusen) består av hauda til personane i gruppa. Kanskje er vinkelen på denne sida 60 grader. For å få lik avstand frå kameraet til alle hauda, må du kome deg i ein vinkel slik at kameraet siktar mot hypotenusen med ein tilnærma rett vinkel (eller i det minste så bra du får det til). Då forstår du kanskje kvifor det ein idè å kome seg litt opp! Teikninga oppsummerer prinsippet ganske greit.

Når du no kjem deg opp, er det ingen som har ansiktet skjult bak andre personar (hurra!) og alle er skarpe (hurra!) sidan alle står like langt unna kameraet. Du slepp å bruke blendar f/22 for å få alle i fokus...

Siluett og vinkling
Ok, no har alle kome seg opp i trappa og du har funne deg ein krakk å stå på. Då kan du sjekke siluetten, eller korleis den bakerste rekka avteiknar seg mot bakgrunnen. Det ser mest ryddig ut om alle på bakerste rad er nokså like høge. Om høgda varierer ein del (noko den ofte gjer), så plasser dei høgaste i midten, og gradèr høgda utover mot sida. Det ser sjeldan fint ut dersom siluetten ser taggete ut grunna stor ulikskap i høgder. I radene framfor er dette ikkje like synleg, men prinsippet gjeld eigentleg her òg.

I tillegg kan det ofte vere fint om du klarer å vinkle personane litt slik at dei blir ståande med flatsida litt inn mot midten (skulder bak skulder), mot fotografen. Då vert gruppa ramma litt betre inn, og du får plass til enno fleire personar sidan folk no ikkje står skulder i skulder.

Armar og føter
Det ser ein smule uryddig ut om alle held armane på ulik måte, og føtene sprikar i alle retningar. Bli samde om noko som ser fint ut. Alle på samme rad kan i allefall med fordel ha armar og føter stokka nokonlunde likt. Du TRENG ikkje gjere dette, resultatet kan bli skikklege bra likevel, om du berre sørger for at det ser naturleg ut.

Sortering
På meir formelle bilete kan det vere nuftig å stokke om på folk alt etter td. kva farge dei har på kleda.
Om du har to personar med rosa dunjakke, treng dei ikkje stå ved sidan av kvarandre ut mot eine sida. Då vere biletet ubalansert og virkar tungt mot ei av sidene. Ei praktisk eksempel kan vere fotografering av folk i bunad. Desse har ofte ulike grunnfargar, og då kan det vere lurt å stille desse litt opp symmetrisk etter fargar.

Blitz
Om du har ein blitz, bruk den! Både for å få fram blitzrefleksen i auget ("glimt i auget"), for å få lysna opp ev. skuggar i ansiktet, og fordi blitz i seg sjølv er ein indikator for å vise at biletet blir tatt. Det siste høyrest kanskje litt søkt ut, men etter fleire år bak meg i skulefotobransjen, har eg erfart at blitzlyset er med på å skjerpe forsamlinga og få gruppa til å konsentrere seg. Barnehagefoto utan blitz vert ofte litt ukonsentrert, fordi du ikkje får oppmerksomheta til ungane på riktig måte. Når det smell i blitzen, ser dei framover!

Vèr
Solrike dagar fungere sjeldan optimalt til gruppefotografering. Det vert mykje skuggar og hard kontrast.
Sats på overskya dagar, der sola lyser på eit jamnt skydekke og spreier lyset fin utover. Då kjem lyset frå alle kantar, og alle vert korrekt eksponert.

Sjiraff
Om du skal ta bilete av barnegrupper eller vaksengrupper, så er ein liten søt sjiraff frå Biltema uvurderleg! Den har fire lange bein, slik at du kan sette den opp på haudet ditt medan du fotograferer. Sjølvsagt vil sjiraffen ramle ned, til alle si store begeistring! (JA, dette fungerer VELDIG bra på vaksne òg!) Ta sjiraffen ramle ned ein gong først, og ta så biletet når alle følgjer intenst med når du plasserer sjiraffen på haudet igjen. Om du har ei litt stiv og formell gruppe med vaksne personar, skal du sjå at stemninga stig nokre hakk når du leitar fram sjiraffen (min heiter forresten "Sjiraffen Slaraffen").

100 kamera, 40 ulike blikkretningar
Du kjenner truleg til problemstillinga.
Ei konfirmantgruppe der ein skokk med foreldre, tanter og onklar skal ta bilete av 40 forskremte ungdommar samtidig. Alle ropar og skrik, og blikka går i alle retningar. Om du då skal få eit offisielt bilete av god kvalitet, må du rett og slett ta kontrollen. Klapp i hendene, få alle si merksemd, forklar at du skal ta eit offisielt bilete, og at ALLE tantene får ta sine bilete ETTERPÅ. Få fokus på gruppa di, og ver myndig og tydeleg slik at dei veit at det er DEG dei skal sjå på.

Eg kjenner til ein norsk pressefotograf som i lang tid gjekk rundt med ei gul påskefjøyr festa på blitzen sin. Ja, det såg håplaust barnsleg ut, men kven trur du den kjente politikaren såg på? Dei 99 med kamera, eller han eine med ei dustete gul fjøyr på blitzen? Point taken?

Siste tips
Det er mange som er ukomfortable og usikre i gruppefotosamanhengar.
Gjer dei ei teneste ved å ta kommandoen, sei kva du ynskjer, diriger folk rundt (ta tak i dei og skubb dei gjerne rundt!). Folk er stort sett som ein saueflokk, du må vise korleis du vil ha det.
Du får aldri eit bra resultat ved å stå stille med kameraet og håpe at folk stiller seg opp korrekt og ser pynteleg i kameraet. Skal du ha eit bra gruppebilete, må du jobbe for det!

When you wish upon a star...

I starten av oktober kvart år, er meteorsvermen Draconidane aktiv. Normalt er denne svermen nokså middelmådig, men i år vart showet ganske så bra. Då måtte eg sjølvsagt fram med kameraet.

Eit utsnitt som viser ein meteor på veg gjennom atmosfæren.

Meteorsvermar for dummies
Skulda for denne meteorsvermen skal i all hovudsak leggast på kometen 21P/Giacobini-Zinner. P`n i kometnamnet indikerer at dette er ein periodisk komet, dvs at den har ei fast bane rundt sola (i motsetning til kometar som kun streifar innan solsystemet og forsvinn vidare ut i rommet).
Denne kometer brukar omlag 6.6 år på ei runde rundt sola, og legg etter seg eit støvband på si reise. Dette støvbandet har størst tetthet når den nærmar seg sola. På eit gitt tidspunkt kvart år kolliderer jorda inn i denne støvskya, og vi opplever ein meteorsverm. Du kan samanlikne det med å køyre bil i snøvèr. Snøfnugga står stille (relativt sett) i forhold til bilen si frontrute, men likevel ser det ut som om snøfnugga stråler mot ein frå eit punkt framfor bilen. Det samme skjer med jorda; vi kolliderer inn i støvskya, og meteorane strålar tilsynelatande ut frå eit stjerneteikn på himmlen. I dette tilfellet er stjerneteiknet Dragen, Draco, derav Draconidane.
Skjønt, sverm og sverm...
Folk har ofte litt store forhåpningar til meteorsvermar. Ein typisk meteorsverm har ein aktivitet på ca 10-15 meteorar pr time under ideelle forhold (mørk himmel utan dis og måne). Ikkje akkurat spektakulært. Ein rutinert meteorobservatør ser dog erfaringsmessig mykje meir enn ein nybegynnar. Du må vite kva du skal sjå etter.

Men ein meteorsverm kan òg vise kraftige musklar. I enkelte år kan aktiviteten på enkelte svermar vere tildels heftig. Dei kraftigaste utbrota til svermen Leonidane nådde i 1833 faktisk over 100.000 pr time! Det vert nesten 30 meteorar pr. sekund. DÅ regnar det meteorar! Slike hendingar er likevel ganske sjeldne.

Kva med i år?
I år var det bra "meldingar" for Draconidane. Forskarar estimerte timeratar på over 500. Men ein nesten full måne i sør vaska ut kontrasten på himmelen, slik at dei svake meteorane drukna. Likevel vart det eit ok show. På det meste talte eg 5 meteorar innan eit 10 sek. intervall. Fleire gongar såg eg skurar på 3-4 meteorar samtidig. Men det kunne òg gå fleire minutt mellom kvar gong eg såg noko. Slik er det med meteorar, dei er uforutsigbare.

Ein Draconide mot himmelbakgrunnen.
Legg merke til den oransje støvskya som meteoren etterlot seg.

Korleis fotografere meteorar?
Stativ og tråd/fjernutløysar er eit must. I tillegg treng du lyssterk optikk (gjerne f/1.8 eller større), høg ISO (1600++), lang eksponeringstid, moderat vidvinkel (ca 24-35mm og flaks!
Her nyttar det ikkje å sitt med fingeren på utløysar knappen. I det du ser meteoren, er det for seint å trykke på knappen. Trikset er å sette i gang kontinuerlege eksponeringar, slik at lukkaren stort sett er open heile tida. Om du brukar for lang eksponeringstid, risikerer du at himmelen vert for lys. Du må difor prøve deg litt fram.

Under meteorsvermen natt til laurdag brukte eg Canon 7D med Canon 24mm f/1.4L objektiv.
Lukkartida satt eg på 30 sek, ISO var 1600, og blendar f/2.2. Dette gav eit godt kompromiss mellom skarpt bildefelt, høg nok sensitivitet og passe eksponert himmelbakgrunn. Eg brukte ein programmerbar fjernkontroll (Canon TC-80N3) som automatisk eksponerte 30 sek eksponeringar med 2 sek mellom kvart bilete. Då kunne kameraet stå og jobbe sjølv, medan eg observerte meteorsvermen visuelt. Du må rekne med å slette mange bilete, her er det definitivt prøve-og-feile-metoden! Eventuelt "hit-or-miss".
Sjølv ved å bruke 24mm objektiv, er det litt begrensa kva synsfelt ein får på himmelen. Om du brukar ekstrem vidvinkel, får du riktig nok dekka større delar av himmelen, men meteorane blir veldig små. Brukar du større brennvidde, vil du få store, men få meteorar på bildebrikka. Du må difor òg ta eit val sjølv. Og utsnittet er uansett eit sjansespel. Det typiske er sterke meteorar som akkurat IKKJE går inn i synsfeltet på kameraet. Men kven kan vite?


Resultatet
Om du brukar stativ, kan du sette saman fleire eksponeringar med meteorar til eit bilete, og såleis få ein god visuell representasjon av svermen og utstrålingsmønsteret.

Dette biletet er satt saman av 10 bilete, og viser tydeleg at meteorane stråler ut frå eit punkt på himmlen.
Trykk på biletet for ein større versjon.

Neste forutsigbare meteorsverm av betydning er Gemindane rundt 13-14.desember. Den har ein nokså stabil timerate på ca 50-60 (ca 1 pr. min), og har nokså klare og sterke meteorar. I år vil månen øydelegge ein del, men merk deg datoen og gjer klar kamera!

To UV or not to UV...

Ikkje for å starte ein større diskusjon, men Eurofoto fekk eit spørsmål på Facebook-sida som eg tenkte at eg skulle utdjupe litt. Spørsmålet gjeld i utgangspunktet UV-filter, og i kva grad desse fungerer saman med polaroidfilter eller ikkje. Eg dreg poenget litt vidare, og skal prøve IKKJE å slå eit slag for UV-filter generelt sett.

Litt UV-historikk
I den tid fotografisk film hadde si storhetstid, vart UV-filter brukt hyppig for å forhindre blåstikk
på bilete pga ultrafiolette bølgelengder (<400nm). Fotografisk film hadde som oftast tre emulsjonar (lyssensitive lag), som kvar for seg var sensitiv for raudt, grønt og blått lys. Det blå laget var dog ikkje kun sensitiv for blått lys, men òg til ei viss grad ultrafiolett. Dette medførte at det blå laget ofte fekk meir eksponering, noko som gav eit blåstikk på bileta. For å forhindre dette, brukte mange eit UV-filter som kutta alle bølgelengder under ca 400nm (nanomenter). Filteret hadde særleg stor effekt på disige dagar, der objekt laaangt vekk i bakgrunnen nesten kunne bli usynleg pga overeksponering av UV-lys.

I dag har digitalkamera UV-filter plassert framfor sensorbrikka, og såleis er det ikkje lenger behov for denne filterfunksjonen i kombinasjon med dagens objektiv. Ok, så UV-filterfunksjonen er ikkje-eksisterande.

Kvifor ikkje?
Men kvifor kjøper så folk UV-filter? Jo, det blir brukt som eit beskyttelsesfilter framfor frontlinsa, i tillfelle ein skulle vere vere uheldig. Grei nok tankegang, men det er nokre svake punkt her:

• UV-filter vert ofte brukt (og selde) i kombinasjon med billige (og dårlege) kit-objektiv. Med andre ord; gjer eit dårleg objektiv enno dårlegare ved å plassere eit ubrukleg filter framfor. 
• Dersom du er så uheldig at objektivet går i bakken, og UV-filteret tek støyten; trur du ikkje at frontlinsa uansett ville ha blitt skada?
• Kva trur du at solblendaren er til, bortsett frå å skugge for sola? La solblendaren stå på konstant.
• Kvifor risikere strølys, kontrastfall og interne refleksjonar på eit dyr og bra objektiv? Min Canon 85mm f/1.2L har aldri sett eit UV-filter, for å seie det slik!
• Optikkprodusentar brukar ikkje enorme ressursar på å få perfekt optikk med så få linseelement som mogleg, for at du skal plasser eit stykke med middemådig glas framfor frontlinsa.
• Dersom du stadig vekk skadar frontlinsa på objektivet ditt, bør du sjå litt på korleis du behandlar utstyret ditt. Etter å ha fotografert tildels mykje i 15-16 år, har eg personleg aldri fått skade på ei frontlinse.

Men...
Eg skal innrømme at eg har opptil fleire UV-filter. Dei har faktisk ein brukandes funksjon. Veldig mange objektiv, som i utgangpunktet har vèrtetting, MÅ kombinerast med filter i front for å få fullstendig beskyttelse mot støv og fuktighet. Dette gjeld òg dei dyrare objektivseriane. Når du fotograferer i støvete omgjevnader, er det greit å kunne skru av filteret etter ein hard dag på jobb, og berre skylle det i vatn for å få vekk støvet.

Polaroidfilter derimot, kan vere stas.
Om ein ikkje vert for ivrig.
Men det får eg sjå på ein annan gong...

Å fotografere verb

Tenk deg litt om. 
Kva fotograferer du? 
Ting? 
Personar? 
Motiv? 
Eg skal gi deg eit bra tips. 
Prøv å fotografere verb!

Uklår, både med og utan hatt.

Ein dyktig fotojournalist lærte meg dette ein gong. Han sådde ein tanke i meg om at handling ofte skildrar ein situasjon betre enn objekt. Av og til er det greit å ta bilete av ting (substantiv). Ganske enkelt fordi ting skildrar ting. Men av og til (faktisk ofte) har det ein tendens til å bli litt statisk. Tenk på alle dei flotte "mann framfor hus"-bileta du finn i norsk lokalaviser. Gjerne der historieforteljaren er ein journalist med kamera (noko som IKKJE må forvekslast med ein fotojournalist). Funksjonen til eit avisbilete er å fange lesaren, få han til å stogge opp på sin veg frå side 1, og gjere lesaren så interessert at han les teksten og saka som ledsagar biletet. Då fungerer sjeldan "mann framfor hus"...
(Fotojournalist Oddleiv Apneseth er eit hederleg unntak. Han er  rådyktig på "mann framfor hus" og "prest framfor traktor"!)

Tenk kor mykje artigare det er å fotografere ting som skjer! Eit bilete der det er ei handling som styrer motivet, og der du faktisk føler at motivet er i rørsle. Då skal du tenke på verb! For verb er noko som skjer! Og noko som skjer er ofte betre enn ting som kun er!

Eg er fast fotograf på ein stor, årleg norsk countryfestival.
Der er det mykje som skjer!
Det er faktisk sjeldan at ting ikkje skjer!
Eit typisk motiv er folk som dansar.
Litt lang lukkartid, ein motiv i konstant rørsle; og så er ein i boks!
Ikkje ein pixel i biletet er skarpt, ikkje ein fot står stille.
Men biletet fungerer likevel.
Fordi det skjer noko!
Difor er lurt å fotografere verb!
Ikkje alltid.
Men oftare.
Enig?

Knallgod svart/kvitt med LAB

Svart/kvitt hadde si storhetstid før fargefilmen kom. Likevel er svart/kvitt framleis svært populært. Kva er det med svart/kvitt som er så interessant? Og korleis lagar ein eigentleg god svart/kvitt basert på eit digitalt bilete?

Svart/kvitt tatt med film på Mamiya RB67 6x7 mellomformat (120-film)

Generelt om svart/kvitt

Du har sikkert lagt merke til det. Ta eit nokså middelmådig bilete, gjer det om til svart/kvitt, og brått ser biletet litt betre ut med ein gong. Kanskje skuldast det at du kvittar deg med forstyrrande fargar? Kanskje vert det meir harmoni mellom ulike flater i biletet?

Men uansett kva du gjer, ikkje bruk svart/kvitt funksjonen i kameraet. Då har du ikkje høve til å bruke biletet i fargeversjon. I tillegg vil du kunne oppnå mykje betre svart/kvitt ved å gjere denne jobben sjølv frå grunnen av.

Om LAB

RGB er ein fargemodell som går ut på å definere fargar som additiv kombinasjon av tre fargar (raud, grønt og blått), der kvar "primærfarge" kan delast inn i 256 nivå (ved 8-bits filer). Ved å kombinere desse verdiane, får ein tilgjengeleg ein palett på ca 16.7 mill fargar. Stort sett nok! Ulempen er at denne modellen ikkje er så veldig god til å strukturere fargane slik auget vårt ser dei.

LAB derimot, er ein fargemodell som blir brukt for å definere eit fargerom på ein spesiell måte. Her vert ein farge definert i eit tredimmensjonalt koordinatsystem med A, B og L-akse. A-aksen går frå grønt til raudt, B-aksen frå blått til gult, medan L-aksen er lysstyrka (L for luminance). (RGB er forøvrig basert på LAB, så eigentleg er det LAB som er grunnfargemodellen!)

Kort fortalt, all fargeinformasjon ligg i to aksar, medan den tredje aksen viser lysstyrka og kontrasten.

Ein gråfarge blir dermed ikkje definert med tre fargar, som i RGB, men i kun ein verdi. 

Er dette nuftig med tanke på svart/kvitt?

Ja.

Veldig nuftig!

Ved å bruke LAB-modellen, kan vi kaste A og B-kanalen, og så sitte tilbake med ein kanal som i prinsipppet innheld all svart/kvitt-informasjonen, slik auget registrerer lys og kontrastar!

Kryptisk? Ja, sjølvsagt. Men som min matteforelesar på høgskulen sa det: 

"-Noken ting må me berra godta at SLIK e da... Og dao ekje det grunn til å henga seg opp i kvifor."

Det essensielle her er at vi lærer oss å bruke denne teknikken. Og det er heldigvis ganske så enkelt! 

Så, korleis?

Det enklaste er å bruke industrileiaren innan bilethandsaming, Adobe Photoshop. Andre program har samme funksjonane, men her brukar eg Photoshop som døme:

• Opne fila i Photoshop.
• Gå til "Image", "Mode" og endre fargerommet frå "RGB Color" til "Lab Color".

Hmm...
Ingenting skjedde...

Nei, det er fordi vi kun har endra måten fargane blir strukturert på. Det skal sjå likt ut.

• Gå inn i"Channel"-paletten.
• Legg merke til at at vi no har kanalane "Lightness", "a" og "b". Trykk på kanalane for å sjå på kva informasjon som faktisk ligg i dei ulike kanalane. Eg trur du kjem til å bli overraska over kor lite informasjon som ligg i fargekanalane, "a" og "b". Mesteparten av bildet ligg faktisk i "Lightness".

La oss difor slette fargekanalane og konsentrere oss om "lightness":

• Velg "Lightness"-kanalen
• Gå på "Image", "Mode" og "Grayscale".
• Bekreft at du vil slette fargeinformasjonen.
• Biletet er no i grayscale, med kun ein kanal.
• Om du no vil bearbeide det i RGB (noko som kan vere praktisk med tanke på sluttproduktet), konverterer du biletet til RGB via "Image" og "Mode".

No kan du leite fram kurveverktøyet (CTRL + M), og justere litt på kontrasten slik at du får skikkeleg smell i biletet.

Såg dette vanskeleg ut? Første gangen er det litt uvant, men etterkvart går det leikande lett.
Om du er vant med å lage actions i Photoshop, kan du lage ein action som gjer denne jobben automatisk for deg, men samtidig stoppar opp slik at du kan sjekke kurvejusteringa på kvart bilete.

Dan McCafferty, vokalist i Nazareth, fotografert med Canon 5D.
Svart/kvitt produsert med LAB-teknikken skildra i dette blogginnlegget.

One more thing...
Eit siste tips på tampen; LAB eignar seg godt til å justere kontrast i fargebilete med. Ved å justere kun "lightness"-kanalen med td. kurver, kan du få endra på kontrasten i biletet utan at det går ut over fargane. Ei kontrastjustering i RGB medfører at alle tre fargekanalane vert endra for å oppnå ønska resultat, noko som ofte gjer at du må finstille fargane litt i tillegg. I LAB lar du fargane vere i fred, og endrar kun kanalen som faktisk innheld kontrasten! Ganske smart!

Smooth, feel & flow

Du har sikkert eksperimentert litt med lang eksponeringstid på rennande vatn. Då har du truleg òg møtt utfordringa med for mykje lys.

Resultatet av ekstrem bruk av fleire eksponeringar. Vatnet ser nesten ut som is.

Utfordringa
Du har funne den perfekte elva/fossen.
Du køyrer ISO så langt ned det går, du vel liten blendar (f/11-f/16).
Du får eit heilt ok bilete, men elva blir liksom ikkje "smooth" nok.
Du får for mykje lys, og biletet blir overeksponert når du brukar lang nok eksponeringstid til at elva vert perfekt.
Du gidd ikkje vente til kvelden (mindre lys), for då startar maratonsendinga med "E39- minutt for minutt"...
ND-filter? Nei, det har du ikkje...

Løysinga
Lang eksponeringstid midt på dagen (gjerne ein varm dag) skapar problem med mykje elektronisk støy.
Om du brukar blendar mindre enn f/16, vert diffraksjonsuskarpleiken så sjenerande at det går ut over sluttresultatet. Ein måte å løyse utfordringa vår på er å ta fleire eksponeringar.
Ta mange, kortare eksponeringar. Lange nok til at du får ei ok effekt, men kort nok til at biletet ikkje vert overeksponert. Kombiner deretter desse bileta i eit bilderedigeringsprogram. (Det seier seg sjølv at bruk av stativ ikkje berre er anbefalt, men påkrevd!)

• Legg to og to bilete oppå kvarandre.
• Reduser gjennomsiktigheita (opacity) på det øverste biletet til 50%. Då vil dei delane som ikkje har endra seg framleis sjå like ut, medan områder med rørsler vert meir utviska.
• Kombinere to og to bilete. Dette gjer du i ein pyramidestruktur (td 16 originalbilete, kombinert til 8 bilete, som igjen vert kombinert til hhv 4, 2 og til slutt eit bilete.

Resultatet
No oppnår du eit bilete der vatnet har vorte heilt utviska og silkemjukt.
Det er forøvrig mange måtar å kombinere dei ulike laga på i Photoshop, dette er berre ein metode som kan brukast. I tillegg til at det rennande vatnet blir smooth, vil òg støyen i biletet verte kraftig redusert. Dette skuldast at støyen varierer frå bilete til bilete, og vil difor bli viska ut når du kombinerer fleire eksponeringar. Smart!

Dette biletet er basert på 8 eksponeringar, tatt midt på dagen i sterkt sollys.

Neste gong skal eg vise ein enkel og grei måte å lage knallgode svart/kvitt-bilete ved hjelp av fargerommet LAB.

Utan ein tråd...

Nakenbilete kan vere ganske eggande...

Beklager, men dette vert ikkje eit blogginnlegg med puppar, lår og andre delar. Derimot skal eg snakke litt om hud, og kva utfordringar som ligg i å fotografere personar med relativt sparsomlege mengder klede. Eg vil tru at flesteparten av folk i parforhold har tatt bilete som kanskje ikkje vert satt i album. Ikkje du? Yeah right...eg høyrer du seier det...

Vi snakkar i prinsippet om ein type portrettfotografering der former, linjer og skuggar spelar ei hovudrolle. Litt av kunsten er å halde på spenninga, utan å nødvendigvis avsløre for mykje. Det er kanskje meir interessant med det ein IKKJE ser, enn det ein ser.
I tillegg lurer du kanskje på kva to egg har med nakenfotografering å gjere. Stikkordet her er struktur, lyssetting, kontrastar og form. Klarer du å ta bilete av egg på denne måten, har du forstått mykje!

Lokaler
Det er ein spesiell setting, så det er viktig at vedkommande kjenner seg komfortabel. Kjente omgjevnader, god temperatur; det er mykje som spelar inn.


Struktur og tekstur
Tenk meir på linjer, former og struktur enn på kroppsdelar. Sjå på korleis linjer kjem inn i og forlet utsnittet. Gå nært (fysisk og med brennvidde), og konsentrere deg i første omgang om delar av kroppen, framfor heilpositur. I starten kan det vere greit å bruke eit utsnitt som gjer at du ikkje får med bakgrunn,. Ev. kan du bruke ein heilt mørk/svart bakgrunn, men det kan vere vanskeleg å få til i eit lite rom med lyse veggar.


Svart/kvitt
Det kan vere ein ide å start med svart/kvitt. Då er det enklare å konsentrere seg om former og skuggar. Som den kjente fotografen Ansel Adams sa det på spørsmålet om kvifor han foretrakk svart/kvitt:
- Those darn colors keep getting in the way.
Ansel Adams var landskapsfotograf, men prinsippet gjeld likeeins for hud. Mange seier faktisk at nakenfotografering minner mykje om landskapsfoto; det handlar mykje om former, linjer og struktur, men i ein annan målestokk og setting.

Lyssetting
Mjukt lys er mykje brukt. Dette betyr at ein nyttar lyskjelder der lyset vert spreidd via ei stor overflate. Ein metode kan vere å sette eit kraftig lys eller blitz bak eit kvitt, tynt plagg som spreier lyset. I studiosamanheng brukar ein reflektor, diffusor eller softboks til dette. Når ein har ei stor lyskjelde, får ein mjuke overgangar mellom lys og skugge, og huda får låg kontrast. Dette skapar eit flatterande lys som skjuler mykje av strukturen i huda. Ulempen kan vere at lyset sprer seg ofte i heile rommet, og det kan vere litt vanskeleg å kontrollere det.
Hardt lys er derimot eit lys som har avgrensa overflate, og som såleis skapar skarpe skuggar. Dette lyset kan fungere veldig god til å skape siluettar. Ved å bruke punktlyskjelder (td blitz utan lysmodifisering, på litt avstand), kan du "male landskapet". Det kan vere ein fordel å ha eit stort, mørkt rom, slik at ein har litt betre kontroll over kvar lyset vert reflektert.
Hud i seg sjølv har ei overflate som spreier lyset, så det er nokså enkelt å få mjuk og flatterande utsjånad. Vindaugslys er ofte det enklaste, dette er effekten du får av lys som kjem inn eit stort vindauge. Overskya vèr gir eit mjukt og flatt lys.

Detaljar
Som sagt; her er det snakk om å ikkje vise for mykje. Det er betre å lage ein bildeserie på fleire bilete, enn å skulle ha med alt i eit bilete. La gjerne vedkommande bruke hender og kroppen til å skjule kroppsdelar. Dette skapar spenning, og lagar i tillegg fleire linjer og former som bryt opp biletet.
Det er sjeldan at fjes er interessant i slike typer bilete. Dette kan vere greit av fleire grunnar, då det er mange som ikkje er komfortable med å kunne identifiserast.

Kontrastar
To bilete av samme motiv kan ha dramatisk ulik utsjånad, alt etter korleis kontrasten vert handsama i bileta. Bruk kontrast for å framheve linjer og sette fokus på spesielle delar av biletet. Naken hud er i hovudsak store homogene flater, så det gjeld å bruke kontrasten aktivt for å skille ulike flater frå kvarandre.

Forøvrig er det mykje å lære av dyktige aktfotografar. Min personlege favoritt er Andreas Øverland. Rådyktig fyr som tek fantastiske aktbilete! Få inspirasjon!

Litt humor på tampen: Om du ikkje har sett denne videoen frå 1998: god fornøyelse!

Månefotograferingslynkurs

Månen fotografert med 540mm brennvidde.

På sommaren står sola høgt på himmelen, og månen står difor tilsvarande lågt. Du har kanskje lagt merke til ein blodraud, lav fullmåne i sør? No utover hausten synk sola lågare, og månen stig på himmelen. Klar for eit kjapt månefotograferingslynkurs?

Månen er eit fasinerande objekt, men mange har problem med å få gode bilete av den. Problemet knyttar seg ofte til lysstyrke og brennvidde. Enten blir den for liten, eller så blir den for lys. 

Eksponering

Kort fortalt er månen ganske lyssterk. Utfordringa er ofte at folk har så låg brennvidde ("forstørring") at månen kun blir ein liten del av bildeflata. Om du ikkje brukar spotmåling, vert dermed lysmålaren lurt til å tru at himmelbakgrunnen ikkje skal vere svart. Kameraet peiser eksponeringa opp, og månen blir overeksponert. Løysing; bruk spotmåling på måneskiva (eller bruk manuell innstilling) og få korrekt eksponerte bilete.

Lukkertida skal vere nokså kort. Som eit utgangspunkt, kan du forsøke ISO 200, f/4, og 1/250 sek. Hugs at det sjeldan er lurt å sette fokusen på uendeleg; bruk manuell fokus slik at du slepp at autofokusen jagar ut og inn i håp om å finne fokus. 

Brennvidde

For å få detaljerte bilete av månen, bør du helst opp i 4-500mm brennvidde. Ein 200mm kan til ei viss grad vise detaljar på måneoverflata, men denne brennvidda fungerer best dersom du i tillegg kombinerer motivet med litt landskap (sjå bilete under). Lengre brennvidder kan du oppnå ved bruk av fast-/zoomoptikk, tele-konverter eller teleskop.

Rørsler

Månen bevegar seg på himmelen. Når du brukar lang brennvidde, er denne rørsla ganske tydeleg. Du må difor rekne med å måtte følge etter månen med stativet. (Handholdt er ikkje anbefalt)

200mm fungerer fint når du kombinerer månen med landskap!
Her ser du den tynne ne-månen, samt den jordopplyste delen
av månen (også kalla askelys). 

Månen kan fotograferast med fleire ulike teknikkar:

Afokalt

Dette betyr at du rett og slett fotograferer gjennom td. ein vanleg prismekikkert (eller spottingscope). Sett kikkerten på eit stativ, eller legg den frå deg slik at du får eit stabilt bilete. (Hugs at månen bevegar seg ganske raskt). Legg objektivet på kameraet (mobil fungerer òg fint!) inntil okularer på kikkerten, og trykk av! Høyrest ut som ei enkel og dårleg løysing... Løysinga er enkel, men den kan faktisk fungere overraskande bra!

Objektiv

Om du har zoomoptikk eller fastoptikk med lang brennvidde (400mm+), kan du bruke dette. Ulempen med zoomoptikk er at du ofte har veldig mange linseflater involvert i konstruksjonen. Dette kan skape problem med intern refleksjon og kontrasttap. Dess færre linseflater, dess betre. Såleis er fastoptikk bedre enn zoom.

Primærfokus

Dette betyr at du koplar kameraet til eit teleskop slik at teleskopet fungerer som objektiv. Har du spegelreflekskamera, får du kjøpt ein overgang som passar til ditt systemkamera. Du treng eit kameraadapter og ein T-ring, og så er du i gang! Då kan du oppnå brennvidder på 4-1000mm forholdsvis rimeleg. Primærfokus er den beste måten å ta bilete av månen på. Astronomiske teleskop er optimalisert for observasjon av svake og kontrastsvake objekt. Difor innheld teleskopa få linseelement (ofte 2 eller 3), men med nokså dyrt og bra optisk glas. Astronomiske teleskop har ikkje autofokus, og er såleis ikkje særleg egna til å fotografere objekt som bevegar på seg, men gir mykje for pengane. Du får ein god linsekikkert med 600mm brennvidde for ein billig penge, spesielt samanlikna med fastoptikk for systemkamera. Ta kontakt med underteikna om du treng hjelp med å velge teleskop, eller sjekk ut Japan Photo sin spesialbutikk for kikkertar, teleskop, mikroskop og spottingscope, dinkikkert.no.

Billig og bra 600mm teleskop!

Kort oppsummering:

• kamerastativ (fjernutløysar kan vere lurt!)
• lang brennvidde (400mm+)
• bruk spotmåling eller manuell eksponering
• kort lukkartid
• manuell fokus
• utgangspunkt: 200 ISO, f/4, 1/250s

"Back-button AF" - ein smart funksjon

Nokre funksjonar på spegelreflekskamera er meir opplagte enn andre, og diverre er manualane ofte litt mangelfulle på detaljerte funksjonar. Ikkje alle likar å lese manualar heller, så då må ein bruke prøve-/feilemetoden. Ein svært nyttig funksjon er gøymt litt ned i menysystemet. Vi snakkar her om splitting av eksponering og fokusering. Ofte kalla "back-button AF".  Litt kryptisk? 

Flesteparten brukar eit spegelreflekskamera på denne måten:

• Ser inn i søkaren.
• Zoomar.
• Komponerer biletet (sørger for at både tante Gudrun, onkel Agnar OG kamelen får plass i biletet).
• Trykker på utløysarknappen.

Det som skjer når du trykker på knappen, er følgande:

• Kameraet fokuserer og måler lyset i samme operasjon når du trykker knappen halvvegs ned.
• Kameraet tek biletet når du trykker knappen heilt ned.

Kurrant nok! Du kan finne tante Gudrun i søkaren, trykke knappen halvvegs ned for å fokusere slik at Gudrun blir skarp, og deretter rekomponere motivet slik at Agnar og kamelen får plass i biletet, men IKKJE er i fokus. (Tydelegvis tek kamelen og Agnar seg betre ut litt uskarpe....)

---

Dei fleste spegelreflekskamera let deg sjølv spesifisere kva funksjonar du vil ha på utvalde knappar. Dette gjev høve for å tilpasse kameraet til eige bruk og behov. På mitt kamera (Canon 7D) har eg valt å splitte default-funksjonar opp på ulike knappar:

• Når eg trykker utløysarknappen halvvegs ned, måler eg lyset og låser eksponeringa (dvs at kameraet kun måler lyset ein gong).
• Når eg trykker utløysarknappen heilt ned, tek eg biletet.
• Når eg trykker på ein knapp bak på kameraet med tommelen, fokuserer kameraet og måler lyset kontinuerleg så lenge du held knappen inne.

(Hugs at du med AF-Drive knappen kan bestemme om kameraet skal fokusere kontinuerleg eller kun ein gong (AI Servo vs One-Shot)).

Mitt val av fokusknapp

Hmm... Kameraet fokuserer ikkje lengre med utløysarknappen? Kva er vitsen med det?
Ofte kan det vere ein fordel å splitte fokus og eksponering slik at desse kan utførast uavhengig av kvarandre:

Enklare å låse fokus
Om du tek portrettbilete der motivet er utanfor sentrumspunkta (særleg når du har valt fast fokuspunkt i sentrum), kan du fokusere ein gong, og deretter ta så mange bilete du vil utan å måtte fokusere kvar gong. Med normal innstilling vil kameraet fokusere kvar gong du trykker ned utløysarknappen. Sportsfotografar brukar dette ofte, fordi funksjonen gjer det mogleg å stoppe autofokusen når noko uønska kjem inn i (eller passerer gjennom) biletet, UTAN at du treng å stoppe biletetakinga.

Enklare å ta bilete under kontinuerleg fokus
Når du fokuserer med kontinuerleg fokus, er det veldig sytalaust å kunne halde fokusknappen på baksida inne heile tida, medan du brukar peikefingeren for å ta bileta når du vil.

Enklare å overstyre autofokus ved full-time manuell fokus
Mange objektiv har høve til å fokusere objektivet manuelt, utan å måtte skifte mellom AF/MF på objektivet (overstyre autofokus med fokuseringsringen). Når du flyttar fokuseringa bak på kameraet, vert dette no enklare. No kan du fokusere manuelt, utan at utløysarknappen vil trigge autofokuseringa!

På Canon 7D kan du endre funksjonen ved å utføre følgande steg:

• Meny
• C.Fn IV: Operation
• Menypunkt 1
• Shutter butt. half-press: AE lock
• AE Lock button: Metering and AF start

Andre modellar kan ha funksjonane liggande i andre menyar. Leit litt rundt, så finn du det!

Poenget med dette blogginnlegget er å opplyse deg om at du kan endre på funksjonsknappane om du vil. Kva som fungerer best, kan variere frå person til person. Prøv deg litt fram!
Hugs at det kan vere eit poeng å opplyse dine pårørande om endringane du har gjort. Elles risikerer du at alle andre enn deg får uskarpe bilete med kameraet (personleg erfaring!).

Lyden er halve opplevinga

Den innebygde mikrofonen i spegelreflekskameraet fungerer forsåvidt greit til heimebruk, men er sårbar på fleire måtar. Mikrofonen er ikkje spesielt sensitiv, og plukkar òg opp mykje støy frå kamera og håndteringa av dette. Om du filmar mykje med spegelreflekskamera, kan difor ein ekstern mikrofon vere ei nyttig oppgradering.

Eg har i fleire år brukt Røde VideoMic, både på DV-kamera og på spegelrefleks. Røde er eit australsk firma som har spesialisert seg på mikrofonar. Dei har eit bredt utval med mikrofonar til alle formål, òg kameramikrofonar til DV- og spegelreflekskamera. Eg har i tillegg brukt min som ekstern mikrofon på min digitale lydopptakar.
Mikrofonen har eit frekvensområde frå 40 Hz til 20 kHz, og har eit valbart high-pass filter på 80 Hz. Dette kan vere greit å ha dersom du ynskjer å filtrere vekk lavfrekvent lyd (motorstøy etc.). Mikrofonen har god sensitivitet, og taklar relativt høge lydstyrker utan å klippe frekvensar. Motorsport og konserter taklar den fint! I tillegg er den av typen shotgun-mic, med super cardioid polart mønster. Dette vil seie at den hovudsakleg fangar opp lyd rett framover. I videosammenheng fungerer dette fint, den fangar i praksis opp lyden til det du filmar! Praktisk!
Røde VideoMic er ein monomikrofon med 3.5mm minijack-plugg. Om du ynskjer stereolyd, har Røde òg laga ein stereoversjon av VideoMic. Den er noko dyrare, men litt meir kompakt. Du plasserer VideoMic i hotshoe- (blitz) kontakta på kameraet, og pluggar minijack-pluggen inn på sida av kameraet. Mikrofonen sit fast i eit gummistrikkoppheng som dempar støy frå kamera og håndteringa av dette.
Om du vil, kan du skaffe ei lengre ledning og montere mikrofonen på ein bom. Då treng du gjerne eit par hender til...

Eit generelt tips kan vere å filme lengre sekvensar (spesielt der lyden inneheld mykje informasjon), og deretter trekke ut lyden på eit eige lydspor. Deretter kan du klippe saman fleire videosekvensar, med eit sammenhengande lydspor i botnen. Dette fungerer spesielt bra på tale- og kommentatorsekvensar. I tillegg vert resultatet mykje meir profesjonelt!